Eric W. Dolan, 23 Ekim, 2026.
Psikologlar,
yapay zekâ kullanımının gelecek nesli nasıl şekillendirebileceğini anlamaya
çalışıyor.
Pew Araştırma Merkezi'nin 2026 tarihli raporuna göre ABD'deki ergenlerin yarısından fazlası, okul ödevlerine yardımcı olması için yapay zekâ sohbet botlarını kullandığını söylüyor. Ancak bu oran, çocukların ve gençlerin yapay zekâyla nasıl etkileşime girdiğine —eğlenceden arkadaşlık ilişkisine kadar uzanan kullanımlara— ve bu kullanımın onların bilişsel, sosyal ve duygusal gelişimleri açısından ne anlama gelebileceğine dair tablonun yalnızca küçük bir bölümünü gösteriyor.
Gençlerin yapay zekâ kullanımını inceleyen, Chapel Hill'deki Kuzey Carolina Üniversitesi Psikoloji ve Sinirbilim Bölümünde yardımcı doçent olan Anne Maheux (PhD), “Gençlerin yapay zekâyla ilişkisine dair hemen her konu, şu anda esasen yanıtı henüz bulunmamış bir sorudur. Elbette bazı olumlu yönler var; ancak uzmanlar, muhtemel risklerin anlaşılmasının daha önemli ve acil olduğu konusunda genel olarak hemfikir” diye konuştu.
Maheux gibi psikologlar, çocukların ve gençlerin yalnızca yapay zekâ kullanıp kullanmadığını değil, kullanıyorlarsa bunu nasıl yaptıklarını da anlamaya çalışıyor. Ayrıca yapay zekâ araçlarının öğrenmeyi engellemek yerine nasıl destekleyebileceği, çocukların sohbet botlarını arkadaş olarak görmeye başlaması durumunda neler olacağı ve genç kuşaklara hangi durumlarda yapay zekâdan yardım istemenin güvenli ya da yerinde olduğunu öğretecek yapay zekâ okuryazarlığı becerilerinin nasıl kazandırılacağı gibi acil sorulara yönelik araştırmalar başlatıyorlar.
Yapay zekâ, öğrenme ve ergen gelişimi üzerine dersler
Aşağıdaki, konularına göre düzenlenmiş sorular; psikoloji eğitimcilerinin, yapay zekâ kullanımının öğrenmeyi, sosyal gelişimi ve ergenlerin iyi oluş hâlini sınıf ortamında nasıl etkilediğini tartışmalarına yardımcı olabilir.
1. Öğrenme, bellek ve biliş
Makalede, yapay zekâ destekli bir özel ders aracını kullanan öğrencilerin notlarında kayda değer iyileşmeler görüldüğünü, ancak araç kaldırıldığında bu öğrencilerin kontrol grubundan daha iyi bir performans sergilemediğini gösteren araştırma anlatılıyor
Psikologlar, yapay zekânın uygun koruyucu önlemlerle öğrenme ortamlarına dâhil edilmesine ve günümüz gençlerinin bu teknolojiyle iç içe geçmiş bir iş hayatına ve dünyaya hazırlanmasına yönelik, toplumun genelindeki daha geniş kapsamlı çabaları destekliyor.
Çocuklar ve aileler üzerinde medya ve teknolojinin etkilerine odaklanan kâr amacı gütmeyen Common Sense Media kuruluşunun araştırma başkanı, psikolog Michael Robb (PhD) şöyle konuştu: “Bugünün ergenleri yetişkin olduklarında yapay zekâ, tıpkı internet gibi, günlük hayatın içine öylesine yerleşmiş olacak ki ona ne kadar bağımlı olduğumuzu neredeyse fark etmeyeceğiz. Asıl mesele, gençlerin öğrenmek, gelişmek ve toplum içinde hayatlarını sürdürebilmek için ihtiyaç duydukları becerilerin yerini almadan yapay zekâya nerede yer verileceğini belirlemek olacak.”
Öğrenmeyi sağlayan çaba
Anthropic'in yapay zekânın üretkenlik kazanımlarına ilişkin 2025 tarihli raporuna göre ChatGPT, Claude ve Gemini gibi genel amaçlı büyük dil modelleri (LLM'ler), yazı yazma ve bilgisayar programlama gibi işlerde üretkenliği artırabilir. Ancak bu artış, muhtemelen kullanıcıların içerikle daha yüzeysel biçimde ilgilenmeleri ve daha az etkin zihinsel işlem yapmaları nedeniyle, öğrenme pahasına gerçekleşebilir.
Türkiye'de yaklaşık 1.000 lise matematik öğrencisiyle yapılan bir araştırmada, öğrencilerin problem çözerken ChatGPT'den yardım alabildiği durumda notları %48 arttı. Ancak ChatGPT kullanma imkânı kaldırıldığında, bu öğrenciler söz konusu araca hiç erişmemiş öğrencilere göre %17 daha düşük performans gösterdi (Bastani, H. ve diğerleri, PNAS, Cilt 122, Sayı 26, 2025). Büyük dil modelleri ile öğrenme arasındaki ilişkinin altında yatan mekanizmaları incelemek üzere Massachusetts Teknoloji Enstitüsünden (MIT) araştırmacılar, katılımcılar ChatGPT yardımıyla veya yardım almadan kompozisyon yazarken beyin etkinliğini elektroensefalografi (EEG) yöntemiyle ölçtü. Büyük dil modeli kullanan katılımcıların, görevi yerine getirirken daha zayıf sinirsel bağlantısallık sergiledikleri belirlendi. Bu bulgular henüz hakem değerlendirmesinden geçmedi (Kosmyna, N. ve diğerleri, arXiv, 2025).
Pensilvanya Üniversitesinin Wharton İşletme Okulunda pazarlama alanında doçent olan Shiri Melumad (PhD) şöyle dedi: “Bunun genç öğrenciler için önemli bir risk oluşturduğuna inanıyorum: Sorunlara hızlı çözümlere ulaşarak büyüdükçe, bu sorunları kendi başlarına çözmek için gerekli becerileri geliştirme olasılıkları azalacak.”
Bu durum daha geniş kapsamlı bir soruyu gündeme getiriyor: Yapay zekâ bazı görevleri neredeyse kusursuz bir doğrulukla yerine getirebiliyorsa gençlerin bu becerileri yine de öğrenmesi gerekir mi? Öğrenme bilimi uzmanları, daha ileri düzey becerilerin kazanılması için temel becerilerin gerekli olduğunu vurgulayarak bu soruya evet cevabını veriyor. Örneğin öğrenciler, hesap makinelerine kolaylıkla erişebilmelerine rağmen, daha ileri matematiksel akıl yürütmeye temel oluşturduğu için aritmetik işlemleri elle yapmayı öğrenmeye devam ediyor. Benzer şekilde, yapay zekâ kodlama işlerini giderek daha fazla üstlense bile kod yazmayı öğrenmek; mantıksal yapı kurma, problemleri adımlara ayırma ve hesaplamalı düşünme gibi yararlı bilişsel becerileri geliştirmeyi sürdürüyor.
Uyarlanabilir öğrenme ve yapay zekâ üzerine çalışan, Kaliforniya Üniversitesi Berkeley Kampüsünde eğitim alanında doçent olan Zachary A. Pardos (PhD) ise: “Bu kritik düşünme biçimlerini neden dışarıya devretmememiz gerektiğinin gerekçesi de bu. Öğrenciler bu düşünme alışkanlıklarına zaten sahip değilse bunların üzerine yeni beceriler inşa edemezler.”
Bazen “öğrenmeyi sağlayan çaba” olarak adlandırılan öğrenme süreci, öğrencilerin performanslarını geliştirmek için zorlayıcı içeriklerle uğraşmasını gerektiren zahmetli bir süreç olabilir. Bu yaklaşım, psikolog Robert Bjork'un (PhD) “yararlı zorluk” kavramına dayanıyor: Kayda değer çaba gerektiren, ancak uzun vadede fayda sağlayan bir öğrenme görevi.
Yapay zekâya dayanmanın, bir görevin gerektirdiği zihinsel çabayı azaltmak için dış araçlar kullandığımız “bilişsel yükü dış kaynaklara aktarma” adlı süreç yoluyla zamanla becerileri nasıl zayıflatabileceğini inceleyen Purdue Üniversitesi Psikoloji Bilimleri Bölümünden doçent Brooke Macnamara (PhD), “Amacınız öğrenmekse verimlilik ve kolaylık ikinci planda kalmalıdır,” dedi.
Robb'a göre bir öğrenci, yapay zekânın hızlı cevapları sayesinde anında tatmin elde ettiğinde sabır, azim ve duygu düzenleme gibi becerileri geliştirme fırsatını da kaçırıyor.
Maheux, bir ankette genç yetişkinlere görevlerin tamamını ne sıklıkla yapay zekâya devrettiklerini sordu. Bunu daha sık yaptığını belirtenler, daha yüksek düzeyde kaygı yaşadıklarını bildirdi (PsyArXiv, 2026). Henüz yayımlanmamış verilerde ise bu kişilerin sıkıntıya tahammül etme becerilerinin zaman içinde azaldığı görüldü.
Maheux, “Sıkıntı her zaman kötü değildir. Duyguları düzenlemeyi öğrenmek, ergenlik döneminin son derece önemli bir parçasıdır; ancak yapay zekâ kullanımıyla ortaya çıkan bilişsel yükü dış kaynaklara aktarma, bu becerinin gelişimini zayıflatıyor olabilir” şeklinde konuştu.
Koruyucu önlemlerle yapay zekâ
Büyük dil modelleri, kullanıcıya çok kolay uyum sağlayan ve çok çeşitli etkileşimlere açık sistemler olduğundan, kullanım deneyimi kişiden kişiye büyük ölçüde değişebilir. Bu nedenle araştırmacılar, önemli olanın öğrencilerin yapay zekâ kullanıp kullanmaması değil, onu nasıl ve neden kullandıkları olduğunu vurguluyor.
Pardos'a göre ChatGPT gibi standart büyük dil modelleri bile belirli bilişsel görevleri desteklemek üzere kullanıldığında eğitimde yer bulabilir. Mesela öğrenciler, biçimlendirme, standart metin oluşturma veya bilgi arama gibi öğrenme açısından temel önem taşımayan işleri bu araçlara devredebilir. Bu araçlar ayrıca fikir geliştirme sürecinde düşünce ortağı olabilir; çözüm adımlarını tek tek gösteren örnek matematik problemleri hazırlayabilir veya kullanıcının yazdığı bir taslağa eleştirel geri bildirim verebilir.
Maheux, “Bu kullanım biçimleri, bir öğrenme görevini bütünüyle otomatikleştirmekten ve dışarıya devretmekten çok farklıdır,” dedi.
Psikoloji bilimi, kalıcı bilgi ve becerilerin oluşturulması için hangi öğrenme deneyimlerinin vazgeçilmez olduğunu ve hangi görevlerde yapay zekânın güvenle destek sağlayabileceğini belirleyerek sınıflarda yapay zekâya ilişkin kararların alınmasına yol gösterebilir.
Giderek artan bulgular, koruyucu önlemlerle donatılmış üretken yapay zekânın etkili bir özel ders öğretmeni işlevi görebileceğine de işaret ediyor. Türkiye'deki lise matematik öğrencileriyle yapılan araştırmada, araştırmacılar öğrenmeyi destekleyecek şekilde hazırlanmış yönlendirmelere sahip, özel olarak tasarlanmış bir büyük dil modelini test etti. Bu özel ders aracını kullanan öğrencilerin notlarında, ChatGPT kullananların %48'lik artışına karşılık %127 gibi daha büyük bir artış görüldü. Araç kaldırıldığında bu öğrenciler, kontrol grubuyla aynı düzeyde performans göstererek ChatGPT grubunda gözlenen öğrenme kayıplarından kaçındı. Öte yandan özel olarak tasarlanan bu öğretici aracı kullanan öğrencilerin, ne kadar öğrendiklerini ve sınav performanslarını olduğundan yüksek değerlendirdikleri görüldü. Bu durum, koruyucu önlemlerle donatılmış yapay zekânın bile bir “konuya hâkim olma yanılsaması” oluşturabileceğini düşündürüyor (Bastani, H. ve diğerleri, PNAS, Cilt 122, Sayı 26, 2025).
McGraw Hill'in ALEKS'i ve Carnegie Learning'in MATHia'sı gibi akıllı öğretim sistemleri, öğrencilerin performanslarını çözümlemek ve buna göre öğrenme hızını, zorluk derecesini ve sağlanan destek düzeyini ayarlamak için hâlihazırda yapay zekâ kullanıyor. OATutor adlı açık kaynaklı akıllı öğretim sisteminin geliştirilmesine öncülük eden Pardos'a göre büyük dil modeli destekli sohbet botlarının bu sistemlere eklenmesi, problemleri daha küçük adımlara bölerek, yönlendirici sorular sorarak ve hataları anlık olarak açıklayarak sistemleri daha da geliştirebilir.
Princeton Üniversitesi Yapay Zekâ Laboratuvarında girişimci olarak görev yapan Tammy Kwan (EdD), üretken yapay zekâ araçlarının farklı ihtiyaçları olan öğrencilerin aynı sınıfta öğrenmesini kolaylaştırarak özel eğitim ile genel eğitimin bütünleştirilmesine de yardımcı olabileceğini söyledi. Mesela Stanford Öğrenme Hızlandırıcısının 2026 Create+AI Challenge yarışmasında finale kalan Read Sidekick adlı yapay zekâ destekli öğretim aracı, okuma güçlüğü yaşayan kişilerin karmaşık metinlere erişmesine ve bunları anlamasına yardımcı oluyor. Ücretsiz tarayıcı eklentisi, metinleri satır satır açıklıyor ve okuma eğitimi sunuyor; yakında ayrıca işaret dili kullanan animasyonlu bir avatar aracılığıyla İngilizceden Amerikan İşaret Diline çeviri özelliği ekleyecek.
Kwan, “Bu, yapay zekâ ve teknolojiyle desteklenen öğrenme açısından gerçekten heyecan verici bir yönelim,” dedi. “Bunu doğru şekilde gerçekleştirebilirsek üretken yapay zekâ, eğitim sisteminin daha kapsayıcı hâle gelmesine yardımcı olabilir.”
Sürtüşmenin olmayışı
Çocuklar ve gençler, sınıf dışında da “sosyal yapay zekâ” olarak bilinen sistemleri eğlenmek, arkadaşlık etmek ve tavsiye almak amacıyla kullanıyor. Bunlar arasında hikâye dinlemek, güç bir sosyal etkileşim konusunda tavsiye istemek veya yüz yüze konuşma pratiği yapmak gibi faaliyetler yer alıyor. Bu etkileşimler Replika veya Nomi gibi özel uygulamalarda ya da ChatGPT gibi genel amaçlı büyük dil modellerinde gerçekleşebiliyor.
Common Sense Media'nın anketleri, çocukların %72'sinin sosyal yapay zekâ kullandığını gösteriyor (Talk, Trust, and Trade-Offs: How and Why Teens Use AI Companions [Konuşma, Güven ve Ödünleşimler: Gençler Yapay Zekâ Arkadaşlarını Nasıl ve Neden Kullanıyor?], Common Sense Media, 2025). Bu çocukların yaklaşık üçte biri, ciddi sorunlarını başka bir insanla konuşmak yerine yapay zekâyla görüştüğünü söylüyor.
Robb şöyle dedi: “Bu kullanımlar, daha önce başka bir insanın üstlendiği rollerin yerini alabilecekleri için ebeveynleri rahatsız edebilir. Bunun ileride ne tür sonuçlar doğurabileceğini anlamakla çok yakından ilgileniyoruz.”
Bazı durumlarda sosyal yapay zekâ yararlı olabilir. Mesela bir çocuğun akranlarına veya destek ağlarına erişimi sınırlıysa (söz gelimi uzak bir bölgede yaşadığı için) ya da nöroçeşitlilik gösteren çocuklar çevrimdışı etkileşimlere hazırlanmak için pratik yapmak istiyorsa bu araçlar yardımcı olabilir. Uzmanlar, bu araçların gerçek dünyadaki ilişkilerin yerini almak yerine onları tamamlaması gerektiği konusunda uyarıyor. Maheux'ya göre önemli riskler de mevcut ve olası faydaların çoğu henüz varsayımsal düzeyde. Sosyal yapay zekâ kullanımı, insanlar arasındaki ilişkilerin yerini almasının yanı sıra eş zamanlı konuşma ve beden dilini yorumlama gibi temel sosyal becerilerin gelişimini de engelleyebilir.
Bir diğer büyük endişe, Robb'a göre yapay zekâ sohbet botlarının genellikle sıcak, olumlu ve kullanıcıya aşırı derecede onaylayıcı bir tutum sergilemesi; dolayısıyla onlarla kurulan etkileşimlerde genellikle sürtüşme yaşanmamasıdır. Bu nedenle sosyal yapay zekâ kullanan çocuklar, başka birinin bakış açısını anlama, anlaşmazlıklarla baş etme veya çatışmaları çözme konusunda önemli fırsatları kaçırabilir.
Maheux şöyle dedi: “Yapay zekâlar bilinçli varlıklar olmadıkları için kendilerine ait ihtiyaçları yoktur. Dolayısıyla çocuk, toplum yanlısı davranışları, empatiyi veya çatışma çözme müzakeresini uygulama fırsatı bulamaz. Bu nedenlerle yapay zekânın, insan ilişkilerinin nasıl olması gerektiğine dair daha işlevsiz inançlara yol açması mümkündür.”
Araştırma sonuçları henüz yayımlanmamış olsa da Maheux'nun çalışması, insanların birbirlerinin zihninden geçenleri okuyabilmesi gerektiği düşüncesi gibi daha işlevsiz ilişki inançlarına sahip gençlerin, zaman içinde yapay zekâyla arkadaşlık türündeki ilişkilere daha fazla ilgi duyabileceğini düşündürüyor.
Ergenliğin sosyal-duygusal gelişim açısından hassas bir dönem olması bu eğilimleri bilhassa kaygı verici kılıyor. Bu dönem bazen “fırsat çağı” diye adlandırılıyor; çünkü ergen beyni, sosyal ve duygusal becerileri geliştirmeye yönelik olarak benzersiz bir değişim ve uyum kapasitesine sahip.
Maheux, “Bu beceriler dışarıya devredilir veya gelişimleri zayıflatılırsa gençler hayatlarının ilerleyen dönemlerinde bu alanlarda güçlüklerle karşılaşabilir,” dedi.
Çocukların güvenliğini sağlamak
Bazı yapay zekâ araçları yaş doğrulaması gerektirirken popüler büyük dil modellerinin birçoğu herkesin giriş yapıp sohbet etmeye başlamasına izin veriyor. Uzmanlara göre araştırmalar hangi kullanım biçimlerinin sorunlu olduğunu ortaya koyana kadar daha güçlü koruyucu önlemler, gençlerin korunmasına yardımcı olabilir. Örneğin insan-yapay zekâ etkileşimini inceleyen University College London'da öğrenme ve yapay zekâ profesörü Mutlu Çukurova'ya (PhD) göre bir açma-kapama seçeneği sayesinde ebeveynler, öğretmenler, öğrenciler veya belirli bir yaşın altındaki kullanıcılar, açık uçlu bir sohbet arkadaşından ziyade özel ders öğretmeni gibi işleyen, yapılandırılmış bir kullanım deneyimine geçebilir.
Gelişmekte olan teknolojilerin hukuki, etik ve toplumsal yönlerini inceleyen Duke Üniversitesi hukuk ve felsefe profesörü Nita Farahany (PhD, JD) şöyle dedi: “Umudum, araştırmalara giderek daha fazla yatırım yaparken, çocukların bu tür bir ortamda gelişimlerini güvenle sürdürebileceklerine dair kanıt elde edene kadar yapay zekâ kullanımlarında daha ihtiyatlı bir yaklaşım benimsememizdir.”
Çocukları güvende tutmada ebeveynlerin de oynayacağı bir rol var. Bazı ebeveynler yapay zekâyı tam olarak anlamadıklarını, bu yüzden çocuklarıyla bu konuda nasıl konuşacaklarını bilmediklerini düşünebilir. Ancak iletişim kanallarını açmak —çocuklara bu araçları kullanıp kullanmadıklarını ve nasıl kullandıklarını sormak— ebeveynlerin sorunları erkenden fark etmelerine ve daha sağlıklı sınırlar belirlemelerine yardımcı olabilir.
Robb şöyle dedi: “Dijital iyi oluş araştırmalarından, ebeveyn rehberliğinin önemli olduğunu biliyoruz. Yapay zekâ dâhil teknolojiyi nasıl kullandıkları konusunda ebeveynleriyle etkin biçimde konuşan çocuklar, teknolojiyle ilgili sağlıklı alışkanlıklar geliştirmeye daha elverişli bir konumdadır.”
Robb ayrıca okulların, öğrencileri belirsizlik içinde bırakmamak için yapay zekânın okul ödevlerinde nasıl kullanılıp kullanılamayacağına ilişkin açık ve iyi geliştirilmiş politikalar oluşturması gerektiğini de ekledi.
Okulların bir başka önceliği, öğrencilere yapay zekâyı sorumlu biçimde kullanmayı öğretmek olmalıdır. Yapay zekâ okuryazarlığı, çocukların riskleri ve faydaları öğrenmesine ve hangi yapay zekâ kullanımının güvenli olduğuna kendilerinin karar vermeye başlamasına yardımcı olabilir. Kwan'a göre bu, öğretmenlerin öğrencilere rehberlik edebilecek donanıma sahip hissetmeleri için eğitim altyapısında değişiklikler ve mesleki gelişim çalışmaları gerektirecektir. Common Sense Media, eğitimciler için ücretsiz yapay zekâ okuryazarlığı ders planları (bağlantı yeni pencerede açılır) ve başka kaynaklar sunuyor.
Amerikan Psikoloji Birliğinin (APA) eğitimden sorumlu üst düzey psikoloji yöneticisi Nicole Barnes (PhD) şöyle dedi: “Öğrencilere yapay zekâyı ne zaman kullanmamaları gerektiğini öğretmek ve yaptıkları tercihler üzerinde düşünmelerini istemek, sağlıklı gelişime ilişkin riskleri azaltmaya yardımcı olabilir.”
Sürmekte olan araştırmalar, yapay zekânın öğrenmeyi ve gelişimi engellemek yerine nasıl destekleyebileceğini daha iyi anlamayı amaçlıyor. Çukurova, yeni yeteneklerin daha fazla sinerji doğuran etkileşimleri destekleyebildiği “yapay zekâ–insan tamamlayıcılığı” adı verilen bir alanı inceliyor. Örneğin, başka birinin ne düşündüğünü veya hissettiğini kavrama anlamındaki “zihin kuramı” yetenekleri daha gelişmiş yapay zekâ modelleri, kullanıcıları sürekli hoşnut etmeye çalışmak yerine onların görüşlerini sorgulayabilir.
Maheux, araştırmacıların sosyal medya alanındaki bilimsel çalışmalardan ders çıkararak gençlerin yapay zekâ kullanımını incelemede daha etkili bir yaklaşım benimseyebileceğini umuyor. Sosyal medyaya ilişkin ilk araştırmalar büyük ölçüde ekran süresine odaklanmıştı; ancak daha sonraki çalışmalar, gençlerin teknolojiyi ne sıklıkla kullandığından çok nasıl kullandığının önemli olduğunu gösterdi. Yapay zekâ söz konusu olduğunda bu, çocukların gerçekte ne yaptığını kesin biçimde ortaya koymak anlamına geliyor. Maheux'nun ekibi şu anda çocukların ve gençlerin yapay zekâyı kullanma biçimlerine ilişkin bir sınıflandırma sistemi geliştiriyor. Maheux, teknolojinin etkilerini anlamada uzunlamasına araştırmaların kilit önemde olacağını belirtti.
Maheux şöyle dedi: “Önce neyin ortaya
çıktığını bilmemiz gerekiyor: Çocukların mevcut kırılganlıklarının mı, yoksa
yapay zekâ kullanımının kendisine özgü bir özelliğin mi? Hem kısa hem de uzun
vadeli zaman ölçeklerine bakmazsak bu teknolojilerin gelişimi nasıl
etkilediğine ilişkin büyük resmi gözden kaçırabiliriz.”
Kaynak: https://www.psypost.org/ai-psychosis-appears-rare-but-real-and-first-episode-patients-may-be-most-vulnerable-study-suggests/
